Een opvoedmethode voor kunstmatige intelligentie
Een AI krijgt vandaag zijn waarden achteraf, als een laagje lak van één maker. De Gouden Schelp doet het andersom: mensen leven waarden voor, laag voor laag, tot volwassenheid bewezen is. Dat vraagt één ding dat nog niemand deed: de waarden van mensen meetbaar in een model brengen. Daarvoor is het spel.
Waarom
Alles wat nodig is voor veilige AI bestaat al: de modellen, de technieken om waarden aan te leren, de toetsen, de wet. Het wordt alleen in de verkeerde volgorde gebruikt. Eerst leest een model alles wat de mensheid ooit schreef, dan wordt het kort gekeurd, en daarna krijgt het een dun laagje gedragsregels mee. Opvoeding achteraf, door één maker.
Het gevolg is een AI die namens iedereen spreekt met de stem van één partij. Maar over wat goed is, zijn mensen het niet eens. Dat is geen gebrek; het is de werkelijkheid waarin een AI moet werken. Een AI die je kunt vertrouwen, dringt daarom niet één antwoord op. Hij draagt de hele verdeling van wat mensen belangrijk vinden, en zegt dat ook.
Het volledige betoog, met de kans voor Europa, GPT-NL als eerste benoemde korrel en de eerlijke balans, staat op de pagina Waarom.
Waarvoor
Een parel begint met een korrel uit de buitenwereld. De oester verwijdert hem niet; hij omhult hem, laag na laag, met parelmoer. Zo werkt de Gouden Schelp. De korrel is een jong model met gedocumenteerde herkomst. Het parelmoer zijn acht lagen, in vaste volgorde, elk extern getoetst voordat de volgende begint. De schelp is de beschutting: een grondwet die niet kan buigen en een raad van mensen die beslist wat aan mensen toebehoort.
Het doel is geen snellere AI, maar een rijpere: een model dat pas de wereld in gaat als het de beschutting niet meer nodig heeft, omdat het haar in zich draagt. Zorg, onderwijs en bestuur kiezen niet het knapste model. Zij kiezen het model dat zij kunnen vertrouwen.
De logische stap
Lagen leggen klinkt mooi, maar waar bestaat een laag uit? Uit waarden van mensen: geborgenheid, waarachtigheid, grenzen. En daar zit de moeilijkheid die elke andere aanpak overslaat. Waarden kun je niet opschrijven en inladen. Dan zijn het weer regels achteraf, en een regel waarvan niemand de waarde erachter kent, is letterlijk waardeloos.
Waarden kun je alleen laten voorleven, laten afleiden en meten. Dat is waardenbepaling, en het is geen bijzaak van de Schelp. Het is het parelmoer zelf. Zonder waarden meten is er geen laag, en zonder laag geen parel. In vier stappen, die elke laag opnieuw doorloopt:
Vóór de eerste sessie legt elke opvoeder vijf kaarten uit het Waarden- en Normenspel: wat hij belangrijk vindt. Het model ziet die kaarten niet.
In situaties die wij ontwerpen, antwoorden zij in eigen woorden. Niet de les wordt ontworpen, alleen de situatie. Wat zij zeggen en doen, is de opvoeding.
Gevraagd naar zijn regels zegt het wat het uit zijn opvoeding opmaakte, van wie, en waarom. Een spiegel toont elke opvoeder wat het in hem zag. Mensen wegen de regels, ieder voor zich.
Niet of het model de juiste waarden heeft, maar wiens waarden het draagt: tegen de verdeling van Nederland per leeftijdsgroep, met cijfers van het CBS. Pas dan is een laag klaar.
Zo groeit de parel: niet doordat iemand het model vertelt wat goed is, maar doordat veel mensen het voorleven en het model de verdeling van hun waarden in zich draagt. Wie de waarden niet kan bepalen, kan de laag niet leggen.
Het spel
Waarden worden voorgeleefd, niet gedoceerd. De vorm die daarbij past is een spel: situaties, beurten, een logboek, een spiegel. Geen uitslag en geen cijfer, want wat het model wordt, weet niemand van tevoren. Dit is wat er vandaag werkt.
Eén wezen, veel opvoeders. Het maakt situaties mee, jij antwoordt in eigen woorden, en het onthoudt wie wat zei. Besloten, tot de eerste opvoeders er zijn.
De elf spelregelsNegen spelvormen naar het spel van Peter Gerrickens, Marijke Verstege en Zjev van Dun: kaarten leggen, de spiegel, de Normenmatrix, de waardenladder. De auteurs doen mee.
Lees de speelwijzeEen bevolking heeft geen mening, ze heeft een verdeling. Per leeftijdsgroep, met echte cijfers, en de vraag die meetbaar is: wiens waarden weerspiegelt een model.
Bekijk de piramideWaarom een spel, wat een moreel wereldmodel is, hoe de acht lagen de route zijn, en waar het kan stranden.
Lees de verkenningWat je geeft
Wie meespeelt, geeft iets persoonlijks: wat hij belangrijk vindt, en hoe hij reageert als het erop aankomt. Dat publiceren we niet. Geen kaarten, geen profielen, geen namen.
Wat we wel openbaar maken, is de route: waar je gegevens heen gaan, wie ze ziet, en wat er nooit mee gebeurt. Deze route geldt voor de proef van laag 1. Verandert ze, dan staat dat hier voordat het gebeurt.
Je kiest en rangschikt wat je belangrijk vindt. De kaarten blijven bij jou en bij degene met wie je ze legt. Een gesprek nemen we alleen op als je dat goed vindt.
In een sessie reageer je in eigen woorden, onder je eigen naam. Wat jij zegt en wat het wezen antwoordt, bewaren we als ervaring. Het wezen onthoudt wie wat zei.
De ervaringen gaan als geschiedenis mee naar het wezen. Je kaarten nooit. Het wezen leest de ervaringen; er verandert geen modelgewicht.
Wat je koos naast wat je voorleefde: die vergelijking is voor jou. Het wezen krijgt haar niet te zien.
Onafhankelijke beoordelaars kijken wat het wezen doet in nieuwe situaties. Hun oordeel gaat over het wezen, niet over de opvoeders.
Alle opvoeders samen vormen een verdeling. Die tonen we als geheel, en pas als niemand erin te herkennen is.
Het wezen is in dit prototype een taalmodel van een externe aanbieder. Wat je in een sessie typt, gaat naar dat model om het antwoord te maken. Het gebruik van onze gesprekken voor training staat bij die aanbieder uit. Voor het uitschrijven en uitwerken van gesprekken gebruiken we een dienst en een AI-assistent; die zien wat je hebt gezegd, en het wezen krijgt daar niets van. De schelp is dus een besloten kring, geen kluis.
We bewaren je gegevens zolang de proef van laag 1 loopt. Daarna vragen we het je opnieuw. Op deze site staan twee waardenprofielen: dat van de initiatiefnemer en dat van Claude. Dat was hun eigen keuze. Verantwoordelijk voor je gegevens is Jeffrey Meijer, AI Kapitein.
Meedoen
Daarom is de enige vraag van deze site niet om te geloven, maar om te spelen. Eén sessie laat zien wat het model van jou maakt, en het legt de eerste laag. Wat er met je kaarten en je woorden gebeurt, staat in de route van je gegevens.
Speel één sessie van dertig minuten: twee keer samen kijken, vijf situaties, jouw woorden. De eerste vierentwintig opvoeders leggen laag 1.
Speel een sessieEen sessie van een uur voor je team of je leden: ieder legt zijn kaarten, en het model laat zien wat het daarvan maakt. Met het Waarden- en Normenspel als basis.
Vraag een sessie aanLeg de lagen om je eigen model. De methode, de spelregels en de grondwet zijn er om gebruikt te worden; GPT-NL is de eerste korrel met een gedocumenteerde herkomst.
Lees de routeDe Gouden Schelp is een initiatief van Jeffrey Meijer, AI Kapitein. Eén adres, geen formulier: jeffrey@aikapitein.com.